Ο Θείος Μου από την Αμερική (Μον Oncle D’ Amerique, 1980)

 

Θα μπορούσε να γράψει κάποιος ολόκληρο βιβλίο για την όγδοη ταινία του Γαλλοεβραίου Αλεν Ρενέ, του «εξυπνότερου κινηματογραφιστή», όπως τον χαρακτήρισαν πετυχημένα. Όχι για να την «εξηγήσει» —δεν μπαίνει τέτοιο πρόβλημα σ’ ένα φιλμ όπου τα πάντα είναι σαφή και πεντακάθαρα —, αλλά για να δώσει διέξοδο στα ερεθίσματα που του δημιουργεί τούτο το αριστούργημα με το οποίο πραγματώνεται, επιτέλους, πλήρως το μεγάλο όνειρο του Αϊζενστάιν, κι αργότερα του Μπρεχτ, για μια ολική και λειτουργική ζεύξητου επιστημονικού και του αισθητικού λόγου. Ο θείος μου από την Αμερική είναι ένα καθαρό «παραμύθι» που δεν έχει καμία σχέση με τον περιγραφικό ρεαλισμό και ταυτόχρονα μια αυστηρή επιστημονική πραγματεία, βασισμένη σε μια επιστήμη όχι θεωρητική αλλά θετική, τη βιολογία. Το χά­σμα ανάμεσα στους δύο πόλους μοιάζει αγε­φύρωτο, και ο άθλος του Ρενέ συνίσταται, α­κριβώς, στο ότι δημιούργησε μια γέφυρα.

Θα επιμείνουμε στο επιστημονικό σκέλος, που αποτελεί και τη βάση πάνω στην οποία πατάει γερά η μυθοπλασία. Ο καθηγητής Ανρί Λαμπορί είναι ένας υλιστής βιολόγος, με καθαρά δηλωμένη την τοποθέτηση του στην Αριστερά. Οι απόψεις του, διαμετρικά αντίθετες απ’ αυτές του άλλου διάσημου Γάλλου βιολόγου, του ιδεαλιστή Ζακ Μονό, θα μπορούσαν θαυμάσια να αποτελέσουν κε­φάλαιο στην ημιτελή Διαλεκτική της φύσης του Ένγκελς. Ο Λαμπορί, λοιπόν, είναι ο τέ­ταρτος, ο πραγματικός (δίπλα στους τρεις «φτιαχτούς») πρωταγωνιστής της ταινίας, που εκθέτει τις απόψεις του μπροστά στο φακό, σε στιλ σινεμά βεριτέ. Και οι απόψεις του είναι μια τεκμηριωμένη απόπειρα ερμη­νείας της ανθρώπινης συμπεριφοράς με δε­δομένα βιολογικά.

Κατά τον Λαμπορί, η ανθρώπινη συμπερι­φορά είναι πρόβλημα παιδείας, συνεπώς κά­τι εξ ολοκλήρου επίκτητο. Ωστόσο, υπάρχει μια «στάνταρτ» ανθρώπινη συμπεριφορά που δεν μπορεί να εξηγηθεί με το κλασικό α­ξίωμα της παιδαγωγικής «διαφορετική παι­δεία δημιουργεί διαφορετικό χαρακτήρα». Για να κατανοήσουμε πώς δημιουργείται χαρακτηρολογική ιδιαιτερότητα από το διαφο­ρετικό περιβάλλον, πρέπει να επισημάνουμε καταρχήν τα χαρακτηρολογικά «στάνταρτ», κοινά για όλους, και συνεπώς βιολογικά κα­θορισμένα.

Αυτά  προσδιορίζονται  από  τη  δομή

(στρουκτούρα) του εγκεφάλου, με τα τρία «στρώματα» του: στο εσώτερο στρώμα εδρά­ζεται το υποσυνείδητο (με έννοια βιολογική και όχι φροϋδική), στο μεσαίο, το θυμικά και στο εξωτερικό, το μνημικό. Προβλήματα στο χαρακτήρα δημιουργεί μόνο το εξωτερι­κό στρώμα, με τον έλεγχο και τη «λογοκρι­σία» που ασκεί στα άλλα, προκαλώντας έτσι διαστροφές αλλά και όλη την κλίμακα των ασθενειών που είναι πάντα ψυχοσωματικές. Αν δεν υπήρχε αυτό το «αλλοτριωτικό» στρώμα, θα αντιδρούσαμε όλοι ομοιόμορφα και «φυσιολογικά», όπως ακριβώς τα ζώα στα οποία άλλωστε και ανήκουμε ως βιολο­γικά όντα.

Η «στάνταρτ» (ζωώδης) συμπεριφορά μας καθορίζεται από το βιολογικό αξίωμα της διαφύλαξης της δομής μας ως ζωντανών ό­ντων, δηλαδή της επιβίωσης με κάθε τρόπο. Η επιτυχία στον αγώνα για την επιβίωση εί­ναι αυτό που ονομάζουμε ευτυχία, ενώ ο φό­βος της τιμωρίας ή η ίδια η αποτυχία είναι αυτό που ονομάζουμε δυστυχία. Όλα τα ό­ντα, όταν κινδυνεύει η ευτυχία τους, είτε δί­νουν μάχη είτε τρέπονται σε φυγή. Όταν δε συμβεί ούτε το ένα ούτε το άλλο, για λόγους ευπρέπειας ή από ανάγκη, το άτομο αυτοκαταστρέφεται αυτοεγκλειόμενο στον εαυτό του, με ακραία κατάληξη την αυτοκτονία.

Τα τρία φιχτίφ (φανταστικά, κατασκευα­σμένα) πρόσωπα που κινεί ο μάγος Ρενέ γύ­ρω απ’ το τέταρτο υπαρκτό πρόσωπο, τον Λαμπορί, είναι η επιβεβαίωση των όσων λέ­ει, αλλά σε καμία περίπτωση δεν είναι η ει­κονογράφηση των όσων λέει. Έχουν μια πλήρη αφηγηματική αυτονομία, και συνδέο­νται με τον αρχικό επιστημονικό άξονα έμ­μεσα, μέσα από τα συμπεριφοριακά μοντέλα του κινηματογράφου (αποσπάσματα από πα­λιές ταινίες), που παρεμβάλλονται στην α­φήγηση σαν σφήνες, αλλά και σαν σκαλοπά­τια για την απογείωση τούτης της αφήγη­σης στην περιοχή της καθαρής φαντασίας: ο κάθε ήρωας βρίσκει αντίστοιχα το κινημα­τογραφικό, δηλαδή το μυθικό του μοντέλο, στον Ζαν Γκαμπέν ο αφελής Ζεράρ Ντεπαρ-ντιέ, στον Ζαν Μαρέ ο πονηρός διανοουμενίζων Ροζέ Πιερ και στην Ντανιέλ Νταριέ η ρομαντική και δραστήρια Νικόλ Γκαρσία. Όλων τους η συμπεριφορά είναι διαβρωμέ­νη απ’ το τρίτο στρώμα του εγκεφάλου. Δη­λαδή είναι προσωπικότητες αλλοτριωμένες και γι’ αυτό ελπίζουν πάντα στο θαύμα, στον μυθικό Θείο απ’ την Αμερική, που θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Θεός ή οποιο­δήποτε άλλο ζωτικό ψέμα.

«Το Βήμα», 3-2-1981.