Το Μυστικό Του Βράχου των κρεμασμένων

Ο αυστραλιανός κινηματογρά­φος με την ταινία Μαντ Μαξ, ο εκδικητής της νύχτας του Τζορτζ Μίλερ, μας εξέπληξε ευχάριστα, και η ίδια έκπληξη επαναλαμβά­νεται τώρα με το Πικνίκ στον Κρεμαστό Βράχο (πρωτότυπος τίτλος), πράγμα που επιβεβαιώ­νει τις φιλολογικές μας πληρο­φορίες πως στην κινηματογραφία της πέμ­πτης ηπείρου συμβαίνουν πράγματα πάρα πολύ σημαντικά, χάρη κυρίως στην πολιτι­κή του κράτους που εδώ και δεκαπέντε χρό­νια τουλάχιστον πατρονάρει και βοηθάει με κάθε τρόπο τον εθνικό κινηματογράφο. Πρώτα ο Καναδάς, που επίσης έχει μια εξαι­ρετικά ανεπτυγμένη κινηματογραφία, και στη συνέχεια η Αυστραλία, δηλαδή τα δύο κύρια φέουδα του χολιγουντιανού κινημα­τογράφου, έρχονται να αμφισβητήσουν την πρωτοκαθεδρία του Χόλιγουντ.

Ο Θείος Μου από την Αμερική (Μον Oncle D’ Amerique, 1980)

 

Θα μπορούσε να γράψει κάποιος ολόκληρο βιβλίο για την όγδοη ταινία του Γαλλοεβραίου Αλεν Ρενέ, του «εξυπνότερου κινηματογραφιστή», όπως τον χαρακτήρισαν πετυχημένα. Όχι για να την «εξηγήσει» —δεν μπαίνει τέτοιο πρόβλημα σ’ ένα φιλμ όπου τα πάντα είναι σαφή και πεντακάθαρα —, αλλά για να δώσει διέξοδο στα ερεθίσματα που του δημιουργεί τούτο το αριστούργημα με το οποίο πραγματώνεται, επιτέλους, πλήρως το μεγάλο όνειρο του Αϊζενστάιν, κι αργότερα του Μπρεχτ, για μια ολική και λειτουργική ζεύξητου επιστημονικού και του αισθητικού λόγου. Ο θείος μου από την Αμερική είναι ένα καθαρό «παραμύθι» που δεν έχει καμία σχέση με τον περιγραφικό ρεαλισμό και ταυτόχρονα μια αυστηρή επιστημονική πραγματεία, βασισμένη σε μια επιστήμη όχι θεωρητική αλλά θετική, τη βιολογία. Το χά­σμα ανάμεσα στους δύο πόλους μοιάζει αγε­φύρωτο, και ο άθλος του Ρενέ συνίσταται, α­κριβώς, στο ότι δημιούργησε μια γέφυρα.

Θα επιμείνουμε στο επιστημονικό σκέλος, που αποτελεί και τη βάση πάνω στην οποία πατάει γερά η μυθοπλασία. Ο καθηγητής Ανρί Λαμπορί είναι ένας υλιστής βιολόγος, με καθαρά δηλωμένη την τοποθέτηση του στην Αριστερά. Οι απόψεις του, διαμετρικά αντίθετες απ’ αυτές του άλλου διάσημου Γάλλου βιολόγου, του ιδεαλιστή Ζακ Μονό, θα μπορούσαν θαυμάσια να αποτελέσουν κε­φάλαιο στην ημιτελή Διαλεκτική της φύσης του Ένγκελς. Ο Λαμπορί, λοιπόν, είναι ο τέ­ταρτος, ο πραγματικός (δίπλα στους τρεις «φτιαχτούς») πρωταγωνιστής της ταινίας, που εκθέτει τις απόψεις του μπροστά στο φακό, σε στιλ σινεμά βεριτέ. Και οι απόψεις του είναι μια τεκμηριωμένη απόπειρα ερμη­νείας της ανθρώπινης συμπεριφοράς με δε­δομένα βιολογικά.

Η Αλίκη Στις Πόλεις (Alice In Den Stadten, 1974)

 

To ταξίδι είναι πάντα μια περιπέτεια, έστω κι αν δε συμβεί τίποτα το περιπετειώδες στη διάρκεια του. Και το «γούστο του ταξιδιού» είναι πάντα το γούστο του παλιού κονκισταντόρες, που ξαμολιέται να πάει στην Ινδία α­πό έναν καινούργιο και απερπάτητο δρόμο και σκοντάφτει στην Αμερική, που την εκ­λαμβάνει ως το τέρμα, ενώ δεν είναι παρά έ­νας σταθμός.

Ο ΚΑΒΓΑΤΖΗΣ (QUERELLE – 1982)

 

 

 

«Είμαστε ασυνεχή όντα, άτομα που πεθαί­νουν μόνα σε μια ακατανόητη περιπέτεια, αλλά έχουμε τη νοσταλγία της χαμένης συ­νέχειας», λέει ο Ζορζ Μπατάιγ (Ο ερωτισμός). Εμείς χα ασυνεχή «άτομα», ωστόσο, παρά την υπαρξιακή μας αυτάρκεια αποτελούμε συνέχεια του ζώου, αλλά και των ανθρώπων που έζησαν πριν από μας.

Ο άνθρωπος είναι, επίσης, μια συνέχεια της ανόργανης ύλης: τα «δομικά υλικά» που αποτελούν το «ασυνεχές» άτομο μας, το ξε­κομμένο από τη μεγάλη συνέχεια του σύ­μπαντος κόσμου, μας τα δανείζει η φύση και εν καιρώ μας τα παίρνει για να φτιάξει μ’ αυ­τά καινούργια ασυνεχή όντα. Όπως λέει ο Μποσουέ, «η φύση σχεδόν φθονεί το καλό που μας κάνει, συχνά μάς δηλώνει και μας δίνει να καταλάβουμε ότι δεν μπορεί να μας αφήσει για πολύ χρόνο τη λίγη ύλη που μας δανείζει, που δεν πρέπει να μείνει στα ίδια χέρια αλλά να μπαίνει αιώνια στο εμπόριο: τη χρειάζεται για άλλες δημιουργίες, την ξα­ναζητάει για άλλα έργα».

ΝΑ ΠΕΘΑΙΝΕΙΣ ΣΤΑ ΤΡΙΑΝΤΑ ΣΟΥ

 Η έλλειψη θεωρητικής κατάρτισης είναι κανόνας, όχι μόνο στην αριστερή βάση, αλλά και στο μεγαλύτερο μέρος της αριστερής η­γεσίας. Είναι πάρα πολλοί αυτοί που απλώς δήλωσαν μαρξιστές ή κομμουνιστές, και κα­τόπιν τούτου έγιναν δεκτοί σ’ ένα κόμμα που δεν πολυνοιάζεται να ελέγξει την ποιό­τητα και τη βαρύτητα της δηλώσεως. Δε δί­νεις εξετάσεις για να μπεις π.χ. στο Κομμου­νιστικό Κόμμα, διότι, απλούστατα, το Κόμ­μα δεν είναι Πανεπιστήμιο, αν και θα έπρεπε να είναι και τέτοιο προκειμένου να μην κα­τακλυστεί από τους πάντα επικίνδυνους και αμφιρρέποντες ακτιβιστές, που μάλλον δρουν ως πρόσκοποι παρά ως κομμουνιστές. Η θεωρία είναι τόσο αναγκαία στο μαρξισμό όσο και η πράξη, κι αυτό οι κλασικοί του μαρξισμού δεν κουράστηκαν να το τονίζουν ακατάπαυστα.

Είναι καθαρή αφέλεια να πιστεύεις πως γί­νεται κάποιος μαρξιστής, επαναστάτης ή α­πλά αριστερός γιατί συνειδητοποίησε και α­ποδέχθηκε πως η Ιστορία κινείται βάσει κά­ποιων αντικειμενικών νόμων που βρίσκο­νται σε σχέση διαλεκτική με τα δρώντα υπο­κείμενα της Ιστορίας. (Σύμφωνα με το μαρ­ξισμό, ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα το υπο­κείμενο και το αντικείμενο της Ιστορίας: κά­νει την Ιστορία αλλά και την υφίσταται.) Πέρα απ’ το γεγονός πως δεν είναι όλοι οι ε­ξεγερμένοι και οι επαναστάτες μαρξιστές, εί­ναι κάτι παραπάνω από βέβαιο πως και τα μαρξιστικά κόμματα δεν αποτελούνται καθ’ ολοκληρίαν από μέλη που «έφαγαν το μαρξι­σμό με το κουτάλι», κατά το δη λεγόμενον.

ΡΑΣΟΜΟΝ (RASHOMON, 1950)

 

Αισθάνεται κανείς μια κάποια αμηχανία όταν καλείται να γράψει για μια ταινία, για την ο­ποία, απ’ το 1950 που γυρίστηκε και το 1951 που έγινε γνωστή στην Ευρώπη, έχουν γρα­φεί ήδη μερικές εκατοντάδες σελίδες. Ωστό­σο, πρόκειται για τη δωδέκατη ταινία τού Κουροσάβα, που η Δύση τον ανακάλυψε — και μαζί του και τον ιαπωνικό κινηματο­γράφο— με καθυστέρηση έντεκα χρόνων (γύρισε την πρώτη του ταινία το 1940) και η Ελλάδα με καθυστέρηση δεκατριών χρόνων (το 1953), όταν το ρεύμα του ενθουσιασμού τον παρέσυρε, τυχαία προφανώς, προς τον ευρωπαϊκό Νότο.

 

Γιατί ο Βασίλης Ραφαηλίδης σήμερα

Καταρχήν να ευχαριστήσω τον Γιάννη Σολδάτο και τις εκδόσεις Αιγόκερως που σε όλη την μακροχρόνια πορεία μας στον κινηματογραφικό χώρο μας συμπαραστάθηκε ότι και αν κάναμε χωρίς πολλές συζητήσεις και αναλύσεις. Μία ήταν πάντα η   φράση του. «Προχωρήστε και θα τα κανονίσουμε».  Έτσι και τώρα είδε με καλό μάτι την πρωτοβουλία για την ανάδειξη και επαναφορά στην επιφάνεια του κινηματογραφικού και όχι μόνο έργου του μεγάλου δασκάλου της κριτικής Βασίλη Ραφαηλίδη και μας έδωσε την άδεια να αναδημοσιεύσουμε στο blog που δημιουργήσαμε εις μνήμην του μια επιλογή από τις κριτικές του.

Οι κριτικές που θα αναδημοσιευτούν δεν αφορούν πάντα αυτές τις ταινίες που ονομάζουμε καλύτερες, ούτε αυτές που θα ονομάζαμε καλύτερες κριτικές του Βασίλη Ραφαηλίδη, αφού ούτως ή άλλως όλες οι κριτικές του ήταν «καλύτερες». Τότε που βοηθούντος και της εποχής οι κριτικές ήταν κριτικές και όχι δημοσιογραφικά σημειώματα, τότε που τρέχαμε με αγωνία, την εποχή που οι εφημερίδες δεν δώριζαν DVD, Σαββάτο βράδυ στην Ομόνοια για να προμηθευτούμε την πολύτιμη ολοσέλιδη κριτική του Β. Ραφαηλίδη από το Έθνος τότε που περιμέναμε με ανυπομονησία την έκδοση των Κινηματογραφικών Θεμάτων κάθε χρόνο από τον Αιγόκερω για να κρατήσουμε συγκεντρωμένες με ευλάβεια όλες τις κριτικές της χρονιάς του αγαπημένου δασκάλου στον οποίο γενιές και γενιές οφείλουν, σε μεγάλο βαθμό, την αγάπη και τη λατρεία τους για τον κινηματογράφο.

ΧΕΙΜΩΝΙΑΤΙΚΟΣ ΣΙΡΟΚΟΣ (SIRROKO, 1969)

 

 

 «Απόπειρες για σύγχρονη σκέψη πάνω σε παλιά προβλήματα» χαρακτηρίζει ο ίδιος ο Γιάντσο τις ταινίες του. Ωστόσο, θα βρισκό­ταν κοντύτερα στη μονοθεματική προβλη­ματική του αν έλεγε: πάνω σ’ ένα παλιό πρό­βλημα πολύ απλό και πολύ κοινό: το πρό­βλημα της εξουσίας και της σχέσης θύτη / κράτους-θύματος / ατόμου. Πάντως, δεν έχει και τόση σημασία η θεματική καθεαυτή του Γιάντσο, όσο η «σύγχρονη σκέψη» πάνω σ’ αυτή τη θεματική, όπως διαμορφώνεται στα φιλμ του από ένα «σχόλιο» οπτικό.

 

Στις ταινίες του Γιάντσο, το ιστορικά κα­θορισμένο θέμα τίθεται κατά κανόνα πριν απ’ το ζενερίκ, ώστε ν’ αποκοπεί εντελώς απ’ το κυρίως φιλμ. Με τον τρόπο αυτό, το αδιάψευστο (με τη χρήση ντοκουμέντων) ι­στορικό γεγονός βγαίνει στο «περιθώριο» της ταινίας, χωρίς ωστόσο ν’ αποτελεί την εκτός δραματουργικού άξονα εισαγωγή της — όπως γίνεται συνήθως όταν προηγείται του ζενερίκ ένα σύντομο πρελούδιο, είτε καθαρά ενημερωτικό είτε ενδεικτικό τού στιλ ή του κλίματος του κορμού της ται­νίας. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η πριν από το ζενερίκ-εισαγωγή παίζει, κατά κάποιοντρόπο, τον ίδιο ρόλο με το «κλειδί» που ση­μειώνεται στην αρχή της παρτιτούρας ενός μουσικού κομματιού, ή με την εισαγωγή μιας όπερας, όπου η ιδέα του λιμπρέτου (γλωσσικός κώδικας) τίθεται κατ’ αρχήν με όρους του μουσικού κώδικα, ώστε να δημι­ουργεί το αναγκαίο για την εκκόλαψη των ιδεών στη νόηση του θεατή / ακροατή συ­ναισθηματικό κλίμα.

Ποιός ήταν ο Βασίλης Ραφαηλίδης

  Ο Βασίλης Ραφαηλίδης γεννήθηκε το 1934 στα Σέρβια της Κοζάνης και πέθανε στην Αθήνα τον Σεπτέμβρη του 2000. Το 1953 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε κινηματογράφο και δούλεψε σαν βοηθός του Ν. Κούνδουρου και του Ρ. Μανθούλη. Το 1964-65 βρέθηκε στην Αλγερία κοντά στον Μιχάλη Ράπτη. Έγινε επαγγελματίας κινηματογραφικός κριτικός στη Δημοκρατική Αλλαγή (1965). Συμμετείχε στην εκδοτική ομάδα των περιοδικών Ελληνικός Κινηματογράφος (1966) και Σύγχρονος Κινηματογράφος (1968). Εργάστηκε σαν κινηματογραφικός κριτικός και ρεπόρτερ στο Βήμα (1974-1983) και στο Έθνος (1983-1998) σαν κινηματογραφικός κριτικός, σχολιογράφος και επιφυλλιδογράφος. Επιφυλλίδες ήταν και οι τελευταίες του δημοσιεύσεις στην Ελευθεροτυπία.

Έργα του Βασίλη Ραφαηλίδη

Το βλέμμα του ποιητή

12 μαθήματα για τον κινηματογράφο

Το ομιχλώδες τοπίο της ιστορίας

Κινηματογραφικά θέματα VI

Κινηματογραφικά θέματα V

Κινηματογραφικά θέματα IV

Κινηματογραφικά θέματα ΙΙΙ (1985-86)

Κινηματογραφικά θέματα ΙΙ

Κινηματογραφικά θέματα I

Φιλμοκατασκευή

Ιστορία (κωμικοτραγική) του νεοελληνικού κράτους

Λαοί της Ευρώπης

Μνημόσυνο για έναν ημιτελή θάνατο

Οι λαοί των Βαλκανίων

Μυθ-ιστορία των βάρβαρων προγόνων των σημερινών Ευρωπαίων

Θερμοί και ψυχροί πόλεμοι

Επαναστατικά και απελευθερωτικά κινήματα

20 κείμενα για 127 αιρέσεις

Οι λαοί της Μέσης Ανατολής

Πέρα από τον κινηματογράφο Ι

Η μεγάλη περιπέτεια του μαρξισμού

Είκοσι ένα κείμενα για τη Μαλβίνα

Στοιχειώδης αισθητική

Τα μαλλιά του φαλακρού δολοφόνου

Καπιταλισμός. Η κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας

ʼραβες

Λεξικό ταινιών Ι (Α – Μ)

Λεξικό ταινιών ΙΙΙ (Ελληνικός κινηματογράφος)

Ταξίδι στο μύθο

Πέρα από τον κινηματογράφο ΙΙ

Λεξικό ταινιών ΙΙ (Ν-Ω)

Το μοντάζ

Η μυθική ιστορία των Εβραίων